Форум » Люди и Казахстан » Мыржакып (Мирякуб) Дулатов » Ответить

Мыржакып (Мирякуб) Дулатов

Jake:

Ответов - 6

Jake: Дулатов Мыржакып (Мирякуб) - поэт, писатель, публицист, просветитель-педагог, вошел вместе с Букейхановым и Байтурсыновым в ту тройку, которая обозначила веху возрождения национального самосознания казахов в XX в. Он родился 25 ноября 1885 года в селе Сарыкопа Кустанайской области. В своем кратком описании детства писал: "Происхожу из Средней Орды, рода Аргын, 2-х лет от роду лишился матери, 12 лет - отца. Когда мне исполнилось 8 лет, отец отдал меня на обучение аульному мулле, человеку крайне невежественному. Не помню, сколько времени учился у него, знаю только то, что кроме заучивания арабских молитв ничему не научился". Затем он два года учится в сельской школе на русском и казахском языках, еще два года - в русско-казахском училище и получает звание учителя сельской школы. Первый стихотворный опыт был напечатан в первом номере казахской газеты "Серке" (вышло всего два номера) в Петербурге. Первое собрание стихов "Оян, казах" вышло в 1909 году, сразу разошлось и было переиздано в 1911 году. Заголовок книги послужил манифестом, призывом к народу того поколения интеллигентов начала XX в., одним из ведущих вдохновителей которого Миржакып Дулатов считается по праву. "В 1911 году сборник "Оян, казак" был конфискован, как отметил сам автор, главным управлением по делам печати. Смагул Садвокасов в предисловии в книге "Молодой Казахстан" (1928) писал: "В начале этого столетия появляются первые последователи Абая. К ним можно причислить ныне живущих А.Байтурсынова, М.Дулатова, М.Джумабаева. Первый роман на казахском языке под названием "Бакытсыз Жамал" ("Несчастная Жамал") вышел в 1910 году. Автором его является вышеупомянутый М.Дулатов. Роман описывает жизнь угнетенной казахской женщины, продаваемой, как вещь, за калым и имел огромный успех, доставив автору небывалую славу". В 1914 году по инициативе тюрколога В.В.Гордлевского в качестве видных представителей казахской литературы были введены в оборот имена Абая и Миржакыпа в "Восточный сборник в честь А.И. Веселовского". Второй сборник стихов Дулатова под названием "Азамат" выходит в 1913 году в Оренбурге, в нем были помещено несколько переводов из русских поэтов. Как бы эпиграфом к нему было несколько строк, вынесенных на обложку книги: В разных местах я незавидное дерево Нет на нем роскошных плодов. Но целиком и от корня я здешний. Алаш! (Земляк мой!). Плоды мои - твои. Большое значение придавал Дулатов газете "Казах", выполнявшей роль общественно-политического издания и просуществовавшей до октября 1918 года. Жизни и творчеству Байтурсынова он посвящает позднее (1922) очерк. Активно сотрудничал в 1911 году Миржакып и в первом казахском журнале, где появились его рассказы и стихи. В 1915 году выходит сборник стихов под общим названием "Терме". После революции Дулатов работает в различных редакциях, продолжает писать, задумывает труд по истории казахского народа. В 1928 году он был арестован, сидел в тюрьме два года, затем был сослан в Соловецкий лагерь, где и умер 5 октября 1935 года. Живы четверо внуков (Динар, Нурдан, Жаннат, Ерлан), дети его дочери Гульнар, врача по профессии. Жизнь и творчество Миржакыпа Дулатова тесно связаны с партией "Алаш" и правительством Алаш Орды. Мыслящие люди, и их в числе прежде всего Миржакып, не могли остаться в стороне от процесса колонизации, когда в край нахлынуло но воле царской администрации более 1,5 млн. переселенцев, которым были переданы лучшие земли. Для выхода из создавшейся ситуации они считали необходимым избавиться от бескультурья, невежества, самоуспокоенности и покорности, пробудить в народе стремление к просвещению, науке, предприимчивости. Здесь они были продолжателями просветителей XIX в. Спит казах беспробудно. Сгорим ведь в огне, если не проявим прыти, Все народы двинулись вперед, Лишь наш народ катится назад, Стараясь не сделать хотя бы шаг вперед. Этими стихами предварил Миржакып свой сборник "Оян, казак". "Казахский народ попал целиком в зависимость от России, он совершенно бесправен. Поборы и налоги, собираемые с него, не идут на его нужды. Царское правительство готово было подвергнуть казахов геноциду, - пишет Дулатов - как потомков Чингис-хана и Тамерлана". Решением от 3 июля 1907 года казахи были лишены права участия в Государственной Думе, чем в корне подрывалась самая возможность самоуправления. В статье "Закон от 3 июля и казахи" Дулатов подверг критике это решение как несправедливое. Если при решении казахских вопросов не будут участвовать депутаты от казахов, то как бы ни были эрудированы и красноречивы депутаты, выступающие по этим делам, никакого компетентного решения быть не может. Опыт двух Дум доказал несостоятельность доводов, что казахи "темные", поскольку казахские депутаты в них показали свою образованность, хорошее знание нужд народа. Не издевательством ли над здравым смыслом является ситуация, когда по делам казахского народа выступают те, говорит Дулатов, которые ненавидят или презирают казахов. Но и сами казахи разрознены, подводят себя раздорами, и из-за этого подчиняются всяким влияниям извне, пресмыкаются перед любым русским мелким чиновником и урядником, привыкают к подхалимству, взяточничеству. А царское правительство не только не думает о просвещении народа, пробуждении его разума, а наоборот, тех, кто на собственные средства стремится открыть школы, преследуют, сажают в тюрьмы. В стесненных условиях сокращения пастбищных угодий казахам, говорит Миржакып, не остается ничего другого, как взяться за земледелие. В 1916 году он, а также А.Байтурсынов и А.Букейханов выступили против царского указа о призыве казахов на фронтовые работы, которое, по их мысли может довести народ, находящийся и без того на грани вымирания, до самого настоящего голода, так как он лишится самой производительной части общества. Миржакип был создателем первого в истории народа фонда в помощь голодающим. Дулатов участвовал в разработке программных документов партии "Алаш" и правительства Алаш Орды" совместно с А.Байтурсыновым, в которых, по сути дела, отправляясь от основоположений гуманизма и демократии, они разработали принципы правового государства: равенство всех граждан независимо от вероисповедания, крови, пола перед законом, судебное разбирательство всех спорных дел. Общее политическое устройство реформированной России мыслилось в виде демократической федеративной республики во главе с выбираемым Думой президентом. Находясь в тюрьме на допросе в 1929 г. в ответ на обвинение в "национализме", он пояснил: "Мы хотим, чтобы наше отчество принадлежало нам". Миржакып резко выступил против реформирования арабского алфавита, считая языковую реформу средством разорвать связи народа с письменной историей народа, которая положит начало потере родного языка, отчуждению народа от собственной истории. Он остро почувствовал лицемерие тогдашних деклараций о якобы "государственном статусе" казахского языка и всячески старался отстоять права казахского языка и религии. Даже перед неправедным судом он не склонил головы и заявил в последнем своем официальном слове: "Ради будущего своего народа я обязан делать все возможное. Если я заблуждаюсь, то вместе с народом. Рано или поздно, истина восторжествует".

Jake: Интервью дочери М.Дулатова Вот так, говорят, умер в одном из сталинских лагерей на печально знаменитых Соловках один из замечательных сыновей казахской земли, известный литератор, публицист, педагог, много сделавший для своего народа, общественный деятель Мир-Якуб Дулатов. Гульнар-апай, дочери М. Дулатова, было тогда двадцать. С тех пор прошло семь десятков лет, но не было ни одного такого дня, чтобы она не помнила об отце. Человеке из плеяды самых ярких представителей казахской интеллигенции ХХ века – Алихана Букейханова, Ахмета Байтурсынова, Жусупбека Аймаутова, Магжана Жумабаева и других. Начиная с 1978 года Гульнар-апай занимается восстановлением памяти о самом отце и его друзьях-соратниках. Она первая направила в Комитет по политической реабилитации жертв сталинских репрессий при ЦК КПСС материалы о них с просьбой вернуть их честные имена их семьям, народу, истории. Она написала воспоминания о том времени, издала книги, участвовала в создании фильмов. Она отыскала, обобщила и прокомментировала множество исторических документов, подготовила и издала двухтомник, а потом пятитомник сочинений М. Дулатова, а также несколько книг его избранных произведений. И сейчас, в свои 92 года, она продолжает эту работу. Обо всем этом мы и разговариваем с Гульнар-апай. Читать далее...

Jake:

Jake: МЫРЖАКЫП ДУЛАТОВ (1885-1935) Многогранна, удивительно активна, деятельна жизнь Мыржакыпа Дулатова, трагически оборвавшаяся в 1935 году. Жизнь и деятельность Мыржакыпа Дулатова, замечательного поэта, писателя, переводчика, журналиста, педагога также приходятся на начало XX века, время, когда казахское общество было в состоянии своеобразного вакуума, обострялись разного рода противоречия социального, политического и духовного характера. Выйдя на общественную арену вместе с активной частью интеллигенции, среди которой выделяется А. Байтурсынов, М. Дулатов активно влиял на национальное самосознание народа и призывал к его освобождению. На сложном пути поиска истины были ошибки, неосторожные действия, но была и правда жизни и справедливые требования, созвучные сегодняшнему дню. К сожалению, жизнь этого человека насильственно оборвалась. Жизненный путь. М. Дулатов родился 25 ноября 1885 года в местечке Сарыкеп Тургайского уезда, нынешней Кустанайской области, Б семье аульного мастера. Мать умерла, когда ему было всего два года, отца лишился в 12 лет. Учился в аульной школе, затем в Тургайском двухклассном русско-казахском училище. Окончив педагогические курсы, с 1902 года учительствует в ауле, посвящая свободное время самообразованию, освоению творческого наследия национальных, русских и зарубежных писателей. 148 Молодой учитель, в детстве видевший горькую долю и убогое положение бедноты, не мог стоять в стороне от бурлящих событий того времени. Определить форму участия в событиях времени Мыржакыпу помогла встреча с Ахметом Байтурсыновым, Алиханом Букейхановым, которые в то время активно занимались просветительской и общественной деятельностью. В дни революционных событий 1905 года он находится в рядах демонстрантов в Каркаралинске. В те годы в Уральске состоялся съезд областей и была образована "Казахская конституционно-демократическая партия". В работе съезда участвовали видные казахские и татарские прогрессивные деятели: А. Букейханов, М. Дулатов, Г. Тукай, А. Бримжанов, Б. Каратаев, М. Тухватуллин, А, Тынышпаев и другие. На съезде говорилось о свободе народа, о развитии национальной культуры, языка и литературы, свободе вероисповедания, была составлена петиция царскому правительству. В 1906 году в составе группы делегатов М. Дулатов ездил в Петербург. В это время там было немало прогрессивных представителей казахской интеллигенции и учащейся молодежи. Исполненные желанием найти правду и справедливость, они решили создать свой печатный орган - газету под символическим названием "Серке" (вожак, который умеет вывести отару овец на дорогу во время степного бурана). В 1907 году в Петербурге выходит ее первый номер. В издании газеты самое деятельное участие принимал М. Дулатов. Здесь было опубликовано его стихотворение "К молодежи", во втором номере под псевдонимом Аргын он помещает статью "Наши задачи", в которой разоблачает политику царизма относительно национальных окраин. Однако номер газеты был конфискован, а дальнейшее издание ее запрещено. М. Дулатов продолжает сочинять полные гражданского и призывного к борьбе духа стихи. Сборник стихов "Оян казак" ("Пробудись, казах!"), увидевший свет в Казани в 1909 году и дважды переиздававшийся за короткое время, также был конфискован, автора заключили в тюрьму. "Открой глаза, проснись, казах, подними голову, не теряй зря время в темноте...",- таковы были тогда дулатовские строки. Его острое неприятие действительности было социально направленным и вызвано стремлением помочь родному народу, активно участвовать в его жизни, в его судьбе. В эти годы талант его достиг полной зрелости. В 1919 году в Казани выходит его роман "Несчастная Жамал", в котором автор показывает униженное положение женщины в казахском ауле. В 1913 году в Оренбурге выходит сборник стихов "Гражданин", Б 1915 году - литературно публицистическая книга "Терме", в эти же годы автор пишет учебники по литературе, арифметике, переводит на казахский язык ряд произведений Фирдоуси, Крылова, Пушкина, Лермонтова, Шиллера, Тукая. Одновременно вместе с А. Байтурсыновым издает в Оренбурге (1913- 1918 гг.) газету "Казах", на страницах которой помешает статьи на злободневные темы из жизни издательство Казахстана. Понять и постигнуть действительный ход исторического развития сложно, трудно. Несмотря на то, что в канун октябрьских революционных бурь М. Дулатов и А. Байтурсынов и другие стояли на позициях трудового народа, поощряли его нужды и чаяния, стремление к свободе, духовно приобщались к демократическим, просветительским, отчасти и революционным идеям времени, тем не менее они попадают под влияние партии "Алаш-Орда", вёря в нее как в спасителя народа. Идейно-политическое лицо этой партии до сих пор не выяснено, предстоит тщательно изучить. Долгое время эта партия считалась буржуазно-националистической, реакционной. Об этой поре реакции и блужданий поэт с горечью пишет: Вошел в туман казахский народ, Позади пропасть, впереди - тьма, Среди заблудившихся собратьев, Мало тех, кто знает истинную дорогу. Вскоре М. Дулатов отошел от партии "Алаш-Орда" и занялся журналистикой, научной в педагогической работой. В конце 1928 года в Казахстане началось преследование деятелей дореволюционной интеллигенции. М. Дулатову было предъявлено обвинение в нелегальной деятельности по возрождению буржуазно-националистического движения. Он был арестован и приговорен к расстрелу, который впоследствии был заменен заключением на 10 лет. Скончался М. Дулатов в лазарете Соловецкого лагеря 5 октября 1935 года. Имя и творчество М. Дулатова долго было запрещено. Лишь 4 ноября 1988 года был реабилитирован. В 1991 году было издано собрание его сочинений, Включающие в себя стихи, прозаические про изведения, журнально-газетные статьи. http://chkalovo.narod.ru/

геннадий: А есть сборник стихов именно стихов "ОЯН КАЗАК"

Antimankurt: Жасын 8 Қыркүйек 2010 // http://www.egemen.kz/15618.html Міржақып — 125 (Міржақып Дулатұлының әдеби-ғылыми шығармашылығы туралы) Алаш арыстарының ортасында тұл-ғасы толық, тұрманы түгел, тұйғындай түлеп, алтын оттай жайнаған дауылпаз үнді өршіл ақын, жалынды көсемсөзші, сан қырлы сарабдал санаткер, салиқалы қайраткер, әмбебап білімпаз Міржақып Дулатұлы тұр еді. 1909 жылы “Оян, қазақ!” деп қыран-ша қанат қағып, сұңқарша саңқылдап, қазақ жұртына: Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты, Өткізбей қараңғыда бекер жасты. Ер кетті, дін нашарлап, хал һараб1 боп, Қазағым, енді жату жарамас-ты, – деп айқын ойшылдық, көрегендік, сурет-керлік тегеурінмен дабылдата ұрандат-қан-ды. Бұл – бір тастүйін толғам-толғаныс Міржақып Дулатұлының өлшеусіз тарихи қызметі, дархандықпен дарыған ақындығының асыл сипаты. Міржақып Дулатұлының әдеби-ғылы-ми шығармашылық еңбегі мейлін-ше кемел, байтақ, телегей. Сан алуан лағыл сырларымен, түйінді тұжырым-дарымен, оюлы-ойлы оралымдарымен, рух, тіл, сезім, көңіл байлығымен өзге-ше-ленеді. Ол “Оян, қазақ!” (Уфа, “Шарқ” баспасы, 1909; Орынбор “Уа-қыт” баспасы, 1911), “Бақытсыз Жамал” (Қа-зан, Каримовтар баспасы, 1910), “Аза-мат” (Орынбор, 1913), “Есеп құра-лы” (Орынбор, 1914, 1922), “Терме” (Орын--бор, 1915), “Қирағат кітабы” (Орын-бор, 1916, 1923), “Қазақ тілінде басылған кітаптардың көрсеткіштері” (Қызылорда, 1926-1927), “Қылмыстық істерді жүргізу заңы” (Орынбор, 1924) дейтін сүбелі, сүйекті шығармалар тудыр-ды. Алаш ардақты-сының буырқан-ған ойынан, ғұламалық зердесінен, дана-лық кеудесінен толқын-дап туған көсем-сөз-дері, әдеби-көркем сындары, зертте-ме-лері “Серке”, “Қазақ”, “Бірлік туы”, “Кедей сөзі”, “Ақжол”, “Ауыл тілі”, “Ең-бек-ші қазақ”, “Ауыл” газеттері мен “Ай-қап”, “Қызыл Қазақстан” журнал-дарында жарық көрді. Кемел ойлы кемеңгердің ұлттық рух, мемлекетшілдік-елдік сана, ұлттық тіл, мәдениет, өркениет, ғылым, оқу-ағарту, өнер-білім, ұлт баспасөзі, журналистика, саясат, тұлғатану мәселелеріне қатысты шалқыған сымбатты сара ой-пікірлері тәуелсіздік тұсында да өзектілігімен, көкейкестілігімен ерекшеленеді. Және де интеллектуалдық мәдениеті, ойлау қабі-леті, көркемдік дүниетанымы аса жоғары саңлақ әдеби жанрлардың гүлденіп көркеюіне керемет үлгілі үлес қосты. Ұлтының өркендеуіне тілеуқор, мақсаткер Міржақып Дулатұлының даңқты “Оян, қазақ!” кітабында ел мен жер тағдыры, замана, қоғам қайшылық-тары, рухани сұлулық, оқу-ағарту мәсе-ле-лері турасындағы шамшырақтай ой-толғаныстар шоғырланып жинақталған. “Оян, қазақтың!” аңдатпасында: “Қой бүйтпелік, һәр халықтың күші һүнер болса, һүнерге Аллатағала қасында һүм-мә-тіміз1 саясында біз қазақтар да ортақ болсақ керек, соның үшін мұсылманша ғылым оқып, дінімізді танып, надандар-дың көзін қойып, көңілін ашып, мұнымен ахиреттік пайдамызды табалық. Екінші, дүниемізде қажетті хақылары-мызды алып, жерімізді, малымызды сақтау үшін, басқалардан хорлық көрмес үшін, орысша оқып һүнерлі болалық” деп негізгі ізгі ойын байқатады. Ол “Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі” дейтін толғауында жалындай маздап: Бой тежеп жүрексіну дұрыс емес, Шашылған ризықты жүріп татпай, – деп армандайды. “Жиырмасыншы ға-сыр--дың жастарына” алға аршынды қа-дам басалық, халыққа қамқорлық жаса-лық, қазақтың бұрынғы билеріндей “өр-нек шашалық”, “артықтан тағылым алып”, ғибрат берелік, сөйтіп “қазақты ояталық” деп берекелі кеңес береді. Бас қосып киргизский интеллигент, Біздерге халықтың қамын ойлау міндет. Культура деген сөзді на практике, Етпейміз не себепті осуществлять? – деп, тастүйін тиянақты құбылнамалық ойын мәлімдейді. “Һүнерін халық файдасына жұмсап жүрген оқығандарымызға…” атты жырында өткір зейінді ой-парасат иесі: Қазақты төрге сүйреп бір жеткізші, Дін, дүние жеміс боп табыстарың, – деп, ұлы дүбір сайыста “азуы алты қарыс ай-даһармен” жекпе-жекте “қыран көзді арыс---танының”, “қамалға қарсы шапқан қаһар-манының” есесін жібермей олжа-лы, “шабысының қайырлы” болатынына үміттенеді. Намыстың отына күйіп-жанып, күйі-ніш-тің улы заһарын жұтынып, заман запы-ранына жиіркене тұншығып, торға шыр-мал-ған тотықұстай шырылдап, қазақтың қасіреті, маңдайының соры, жер-суынан, атақонысынан айрылуы “Қазақтың жер-лері” атты өлеңінде айшықты сипатталады. Кір жуып, кіндік кескен қайран жерлер, Мұжыққа, қош аман бол, барасың ба? Қасиетті бабамыздың зираты, Қалды ғой көшесінің арасында. Моншаға зираттың тасын алып, Ағашын отқа, мұжық, жағасың да. Таба алмай бір барғанда еш белгісін, Көзден жас көлдей болып ағасың да. “Қазақ қазақ болғалы мекен еткен” салтанатты атақонысыңнан, ну орман-тоғайыңнан, айдын шалқар көліңнен, шүйгінді өрісіңнен қапияда айрылдың, қанатыңнан қайрылдың дейді.. Ақынның қазақ жері туралы ой-толғаныстары барша шығармашылық мұрасында терең-дей түседі. Көл-көсір көсемсөздерінің басты сарыны, құлақ күйі осы. Қазақ халқының күрделі тағдыры, рухани күйзелісі, өзекті өртерлік ыза-наласы, нақақтан төгілген көз жасы “Таршылық халіміз хақында аз мінәжат”, “Үйренген халықпыз ғой кемшілікке”, “Сайлау хақында”, “Жесір дағуалары1 хақында” деген жырларында бедерленеді. Міржақып Дулатұлының кең құлаш-ты ақындық серпінін, азаматтық тұлғасын, ойшылдық, сыршылдық болмысын есілтіп-төгілтіп, жұтынтып жеткізетінін, кесек сөйлейтінін, ішкі қуатын, ішкі сарайын, ерекше мінезін танытатын туындысы – “Насихат ғумумия”. Міржақыптанушы Жұмағали Ысмағұловтың көрсетуінше, “негізгі ақындық кредосы, азаматтық платфор-масы баяндалған поэзиялық монолог-тар”, “нақыл-насихат, ақыл-парасат пайымдары”, “бір ырғақта, бір екпінмен, бір леппен шұбыртпалы бір ұйқаста бәйіт үлгісімен жазылған деуі”, сөйтіп, көркемдік шарттылықтарын нақ-нағымен, тақта-тақтасымен терең түсінді-руі ойландырады, қызықтырады. Негізінде, мәнді ойлар, ғибратты сөйлемдер, өнегелі толғамдар жеткілікті. Мысалы: 1. Һүнерпаз қара жерге салар қайық, Жиһаннан алар тағылым қанат жайып. 2. Білгеннің жүрген жері бәрі жарық 3. Майда бол жігіт болсаң, тал жібектей, Жақсы емес қатты болу тікенектей. Естілердің талай-талай мәслихатында ақылды кеңестерін, аталы сөздерін көкі-регіне тоқыған, ұлт тәрбиесі мен көр-кемдік тәжірибесі келіскен, кө-мейінен сыр саулаған майталман сөз зергерінің нақылдары заттылығымен, мағыналы-ғы-мен, сымбаттылығымен өзгешеленеді. а) Қыздырмалы қызыл тіл, Түбіңе жетер – соны біл! Файдасы жоқ тиындай, Сөз байлығы дария Ніл. ә) Тәңірі жаққан шам-шырақ, Су құйсаң қайтіп сөнеді? Намыстанып орынсыз, Абыройын пенде төгеді. б) Ықылассыз кейбір надандар, Тасқа егін себеді. Ақымаққа айтқан насихат Дәл осымен тең еді. “Насихат ғумумия” толғауында мұсыл-маншылық, түрікшілдік сарындар көрініс тапқан. Әуелі үйренетін бір ғылымың, Өзіңнің мұсылманша дін ғылымың. Шарттарын исламның кәміл білсең, Ахиреттік азық берер шын ғылымың. Әрі қарай ақынның ойын сабақтас-тырып жалғастырсақ, шариғат қағидат-тарын парыз санау, әндетіп, мақамдап оқу, Құранды құрметтеу, жоғары медреседе білімге қанығу, сонан соң орысша оқу, пайдалы тілді үйрену керек екендігін ыждаһатпен пайымдайды. Сонда “ақылы – дария, көзі – өткір, көңіл – шебер” кісілікті, білікті “сырың бір, қырың сегіз” шаһбаз санатына қосыласың дейді. Осынау ой-пікір сарындары “Қазақ халқына діни бір уағыз”, “Мәсжід – медресе хақында”, “Тәртіпті медресе жоқ бұл қазақта” дейтін жыр-толғауларында жалғасады. Шынтуайттап келгенде, “Оян, қазақ!” – ұлттық поэзия тарихында бірегей құбылыс ретінде қабылдануға лайық. Бұл – өз заманының қайталанбас шарай-насы, ұлт руханиятының алға ұстаған тұтас бір бағыт-бағдары, беломыртқасы. Міржақып Дулатұлының жаңашылдығы-ның бір қыры – ғылыми поэзияның (научная поэзия) үлгісін жасағандығын-да. Ғылым, техника, өнер жаңалықта-рының, сонымен бірге, терминдік атау-лардың қолданыс табуы, өзі айтқандай, “ғылыммен хасыл1 болған нәрселер”. Бұл орайда “һүнерменен хасыл болған нәрселер” дейтін жырында телескоп, телеграф, пароход, автомобиль, теле-грамм, телефон, воздушный шар, маши-на, электрический, граммофон секілді терминдік ұғымдар берілген. Біз дағы ғылым білсек етпес пе едік, Ілгері озғандарға жетпес пе едік. Дін, дүниеміз таршылықтан азат болып, Һүнерлі халық атанып кетпес пе едік, – деп үміт отын маздатып, қиял пырағына мінеді. “Оян, қазақта!” түркі жұртының білімпазы “Исмағұл Гаспринскийдің айтқан сөзі” дейтін мақаласында тарихи танымын, ұлттық ой-санасын әйгілейді. “Сөз ақыры” дейтін түйін сөзінде “за-манның кемшілігін айтқан”, “милләтке жаны ашып, ғамын ойлаған” данышпандар Пушкин, Гоголь, Лер-монтов, Крылов, Тургенев, Толстой-лармен теңдес “ғажайып хикмәттің кілтін ашқан” шешен-көсемдер, ақын-дар Абай, Ахмет, Әбубәкір, Қыпшақбай, Ақмолла, Нұржан, Шөже, Орынбай, Мәшһүр Жүсіптерді атайды. Ілімді-білімді Міржақып Дулатұлы ұлт тарихы мен тағдырындағы түбірлі мәселелердің мәнісін, теңіздей терең сырын түп-тамырынан қозғап-толғап, себеп-салдарын түбегейлі талдап-саралап сөйлейтіндігі таңдай қақтырады. Оның саяси-әлеуметтік көзқарасы, тарихи және діни-түркілік дүниетанымы “Оян, қазақта!” жанартаудай күркіреп, сахара жұртын көшкен таудай жаңғыртса, ал “Азамат”, “Терме” жинақтарында ли-ри--ка-лық поэзияның әсем үлгілері бар екен. Жалын атқан шандоз ақынның көркемдік шеберлігі, сөз саптау мәде-ние-ті, ойшыл-дық пен сыршылдық көрі-ніс-тері “Айтыс” (Лермонтовтан), “Таза бұ-лақ”, “Гүл” (Пушкиннен), “Шағым”, “Сұлу қызға”, “Тағ-дырдан сұра, қас-күнем” (Абу Фирастан) тәрізді өлең-дерін-де жарқын түрде шынайы суреттелген. “Мың ділдә білімдінің жалғыз сөзі”, деп өзі кестелеп бергеніндей, “Шағым” өлеңінің бастамасына жіті үңілейік: Мен біткен ойпаң жерге аласа ағаш, Емеспін жемісі көп тамаша ағаш. Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі, – Пайдалан шаруаңа жараса, Алаш! Бұл – балауса балғын қасиетке ие үздік лебіз. Асыл ойдың төресі, заманауи тілектің сәулесі. Көзі жаңа ашылған бұлақтың кейпін елестеткендей. Жалқы туған Міржақыптың емес, Алаш жұрты-ның мәңгілік ой-мұратының айғағындай, бойтұмарындай, дұға-дуадай қасиетті, киелі сөзіндей өткір қабылданады. Тереңдігі мен бейнелілігі үйлескен “Айтыс” өлеңі аллегориялық мазмұны-мен ерекшеленсе, “Таза бұлақ” жыры та-ғылымдық, өсиеттік, ғибраттық сипатта өрнектелсе, “Гүл” символикалық-метафоралық мәнерлілігімен өзгеше-ленеді. Бірегей жыр мәтіндерінің ішкі семантикалық және көркемдік-бейнелік қырлары мейлінше өлшеусіз. Ғаламдық деңгейге эпостан эпопеяға шарықтап дамыған қазақ ұлттық прозасының ғажайып жемісі ұлы сурет-кер М.О.Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы десек, қазақ романис-тикасы-ның тарихы М.Дулатұлының “Бақытсыз Жамал” (1910) романынан бастау алады. “Сөз басында” “Мақсаты романның – халық түзетпек” дейді де, Жамал арудың тағдырын және оның көрген жәбір-жапасын білсін, шариғатта жазылған “Қор етіп әйел халқын аяма-сын” деген қағиданы мұқият ескерсін, әділеттілікке жүгінсін деген ойларды діттейді. “Бақытсыз Жамал” романында қазақ тұрмысы, әлеуметтік жайы, отарлау сая-сатын жүргізушілердің, әпербақандардың әрекеттері, болыс, би, крестьянский началь--ник, стражник, поштабайлардың бейнесі, төре күтудің машақаттары, болыс сайлау нанымды суреттеледі. Тоқетерін айтқанда, “Бақытсыз Жамал” романының көркемдік сапасы, ішкі құрылымы, полифониялық сипаты көңіл аударарлық. Идея, кейіпкер, характер, композиция, стиль, баяндау, суреттеу тәсілдері жөнінен рет-ретімен көрсетіл-ген, табиғилықпен баяндалған. Өмір, уақыт шындығын шынайы түсінуі, адам-дардың психологиясын, мінез-қырын, қимыл-әрекетін, көзқарасын, сөйлеу мәнерін шеберлікпен сомдайды. Тегінде, жазу мәдениеті мен өнерінің шыңы – роман. Сондықтан да ол осы-нау жаңа-шыл-дығымен, ізашарлығымен қымбат! Жазушының “Балқия” атты төрт пер-делі драмалық шығармасында (1922) әйел теңдігі, қыз тағдыры, қалыңмал, ана тілімізде оқитын ұлт мектептері мәселесі сөз болады. Драманың көркем-дік шарт-тылықтары сақталған. Кейіп-керлер сөзі нақты. Оқиғаның дамуында таби-ғилық бар. Комедия, декламация дейтін тер-миндік ұғымдарды пай-даланған. Қазақ әдеби тілінің байлығы, негізгі сөздік қоры, комедия, декламация дейтін терминдік атау-ұғымдар дұрыс пайда-ланылған. Қазақтың байырғы тілінде амандасудың “Армаңыз” дейтін түрі бар. Ахметжан мұғалім Құлтасқа осылайша тіл қатады. Сонымен қатар, осы ұғымды терең түсіндіру үшін Қобыландының “Жетіп келдім арма деп, алдымда кісі бар ма деп” деген өлеңін мысалға кел-тіреді. Сондай-ақ мұғалімнің Қасымның: “Жер-суымыздың жақсысын алып жатыр, өзімізді тау-тасқа қуып жатыр”, деген пікірінде әлеуметтік мағына, заманауи ащы шындық бар. Бұл ұлттық драматургияның қалып-тасу, даму тарихындағы етек-жеңі жинақы, керім көркемдік мүлік. Сөз зергерінің “Ақыл мен ырыс”, “Екі қыздың мұңы”, “Қымбат тай”, “Қызыл қашар”, “Кәкең, Сәкең”, “Чи-таю, писаю”, “Үш құлақ”, “Қуанышты күн”, “Тік бақайлар”, “Сол қыздың атын ұмыттым”, “Ішік қайырлы болсын” деген әңгімелерінде қазақ қызының бас бостандығы, патшалық аппарат өкіл-дерінің қазақ жұртына жасаған өктемдігі, пәлекеті, алаяқтығы, арамдығы, рақым-сыздығы, бір сөзбен қайырғанда, қазақ ауылының тыныс-тіршілігі соншалықты нанымды әрі тартымды суреттеледі. Әдебиеттің дамуы, кемелденуі, байтақ өріске шығуы, рухани кеңістігінің кеңейіп көркеюі – аудармашылық өнерге де қатысты. Адамзат тарихындағы асыл ойлар қазынасынан сусындау – ұлт руханиятының өркендеуіне жол ашу деген сөз. Ендеше, орыс көркем ойының көшбастары А.С.Пушкиннің мына бір өлеңін аударма тарихы мен теориясының жетік білімдары, майталман тәржімашы Жұмағали Ысмағұловтың пікіріне жүгіне отырып, баяндалық. Ұлы ақынның “Всегда так будет, как бывало” деген бір шумақ өлеңіндегі “Ученых много – умных мало, знакомых тьма – а друга нет” дейтін лебізін: “Ғалым көп, ақылды аз байқасаңыз, Досың жоқ, танысың көп санағанда”, деп әрі мұнтаздай келісті, әрі мағыналы ғып керемет жатық жеткізген. Міржақып Дулатұлының суреткерлік қолтаңбасы, ақындық шабыты, көркем-дік ойлау жүйесі сүйсіндіреді. “Сұлу қызға” деген өлеңіндегі “Майысқан алтын айдар еркесісің, Оянған ұйқысы-нан табиғаттың” дейтін сыр мен суретке тұнған лебізі қандай! Сондай-ақ “Я, Алла”, “Алашқа”, “Елім-ай” атты өлеңдері ақынның асыл мақ-сатын, азаматтық тұлғасын, мұсылман-дық көзқарасын әйгілейді. Асылы, М.Дулатұлының поэзиялық мұрасы іргелі, дербес ел болуға, өзге-лер-мен тең болуға, “ғылым шәрбәтінен” ыждаһатпен қоректеніп, мінсіз мең-геруге, өнер-білім, ақыл-парасат биігі-не қыранша ұмтылуға, “азуды қайрап, бармақты шай--нап” жүрген күндер өтті, енді “ғы-лым-ды іздер, алысты көздер” уақыт жетті, “ха-лықты тура жолға бас-талық та” дегенді тәптіштеп ұғынды-рады. Алаш қайраткер-лерінің шоғырын-дағы асқар таудай тірегі М.Дулатұлы ұлан байтақ көсемсөздерінде отарлық езгінің қамы-тын киген қазақ халқының көрген қор-лығы, жер-суының, орман-тоғайының келімсектердің иелігіне көшкені, тас-бауырлардың тасшоқпары-нан зарлап-боздағаны, ел ішінде жала-қорлық-тың, пара-қорлықтың өршігені, мансап-қор-лық-тың, опасыздықтың белең алғаны, тілі-міздің, діліміздің, дініміздің нашар-лағаны, мүшкіл күйге түскені, сағымдай құбылып, сабындай бұзылған заманның кейпі қанды қыздырарлық, жанды толқытар-лық, әлеуметті ұйытар-лық, ой-сананы сілкіндірерлік қуатпен жазылған. Бұл ретте “Біздің мақсаты-мыз”, “Апат төнгелі тұр”, “Государ-ствен--ная Дума һәм қазақ”, “Жер мәсе-лесі”, “Жер аудару”, “Қазақ жай-лы”, “Земство не нәрсе?”, “Орынбор, сентябрь 14”, “Біздің істер”, “Алашқа”, “Қайтсек жұрт боламыз?” және т.с.с. жаз-баларында қазақ тағдыры терең пайым-далған. Мәселен, “шенеу-ніктер, уряд-никтер кедей қазақтарды ұрып-соғып, мал-мүлкін тартып алып, ойына не келсе соны істеді” (“Біздің мақсаты-мыз”, 1907). Және де дінімізге, әдет-ғұр-пымызға, діни кітаптарымызға жасаған қиянатын тізбелейді. Жер мен елдің тарихына жетік, бола-шақты болжағыш, көргіш М.Дулат-ұлының “Жер мәселесі” (1911) дейтін көсем-сөзін-дегі мына бір пікірдің жаны бар: “Қазақ жерінің алабы кең болса да, пайдаға жа-рар-лығы аз. Жалғыз Балқаш көлі мен Бет-пақтың шөл даласы елу мың шаршы ша-қырым орын алып жатыр. Бұлардан басқа да таулар, тастар, шөлдер, сорлар аз ба?”. Бір ғасыр бұрын айтылған осынау ұлы уайым әлі күнгіше көкейкесті. “Қазақ жас бала мысалында. Жас балаға қараушы, билеуші қандай керек болса, қазақтың да сондай билеушісі, көздеушілері даяр тұрады. Бір кісінің тізгіні біреуде болып, еркі болмау қандай кемшілік болса, бір тайпа жұрттың өз еркі өзінде болмауы онан мың есе жаман”, – деп толғанады (“Земство не нәрсе?”, 1913 жыл). Патшалық аппарат-тың өкілдері – ояз, крестьянский начальник, пристав секілді төрелер қа-зақты емін-еркін билеп-төстейді, дәулет-сәулетінен айырып, құтын қашырады. Ашаршылық апаты, дағдарыс, жантүр-шігерлік жәйттер “Алаш-қа” (1918), “Ел күйзелді” (1921) мақала-ларын-да әсерлі баяндалады. “Ырғыз үйезі-нің қазақтары сарышұнақ тышқанды жеп жатыр. Күздігүні өлген малдардың өлексе-сін қар астынан қазып алып жатыр” деп сұмдық оқиғаларды күңіреніп айтады (“Ел күйзелді”, 1921 жыл). Арқаның жалпақ дала-сындағы бес облыс (Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Бөкейлік) көрешекті көріп, берекесі кеткенін төбе құйқасы шымырлап отырып жазады. “Рулы елің қан жұтып тұрғанда, сен май жұтпа!” деп қыранша саңқылдап, ұран тастайды. Ұлтының есеюін, көркеюін, бақытты келешегін кесек, берекелі іс-әрекет-терімен, бейнелі, тегеурінді сес сөзімен, рухани құлшыныстарымен, теңіздей толқыған толғаныстарымен аңсаған ұлт санаткері Міржақып Дулатұлының абақты ішінде, сот, тергеу ісінде: “Осылардың бәрін көріп, біліп, сезініп өскен байғұс басым өзімнің тақыл-тұқыл білімімді осынау қорланған, намысы тапталған, мүсәпір болған халқыма бағыштап, қол ұшымды беру перзенттік парызым деп санадым” дегенде (1929), артықша қайт-пас қайсарлық, өзіндік берік ұстаным, рухани кемелділік, арыстандық мінез бар. “Ибраһим ибн Құнанбаев” (1908), “Абай” (1914) атты мақалаларында ақын-ның қазақ әдебиетіндегі орнын, яғни “Қа-зақ әдебиетінің атасы хәкі-мінде”, “Әдебиетіміздің негізіне қалан-ған бірінші кірпіші – Абай сөзі”, “Қа-раңғы заманда шырақ жаққан бас-шымыз”, “Бірінші ақынымыз” екенін, сонымен бірге, ақын-дық даралығын, интеллектуалдық дархан жаратылысын қадап айтады. Абай поэти-касы ой өрісінің, парасат-пайымының кеңдігі мен кемелдігі нақты түйінделген “Адам-заттың бәрін сүй бауырым деп” де-ген Абайдың гуманизмі жайында: “Адам--шы-лық ой-қиялы өте таза, ұлт-жанды, елін-жерін сүйген кісі еді” – дегені тың тұжырым ретінде қабылдауға болады. ХХ ғасыр басында М.Дулат-ұлы-ның келтірген әдеби-мәдени ой-тол-ғам-дары Абайдың шығармашылық өмірбая-нын зерделеуде белгілі бір рөл атқарады. М.Дулатұлы көсемсөздерінің тақы-рыптық ауқымы, ойлау өрісі, қиял кеңіс--тігі мейлінше кең. Бұларға тереңдік пен шынайылық, тарихилық пен дерек-тілік тән әрі сөз қолдану шеберлігін айт-саңыз--шы. Өрі-қыры бірдей білім-ғылым-мен мұздай қаруланған табаны жалпақ тарлан-боз тіл, мәдениет, ғылым, өрке-ниет са-бақ--тары жайында “Тіл мәселесі”, “Дін және ғылым”, “Ғылым төңкерісі”, “Қазақ тілінің мұңы”, “Сана қайда?”, “Ажалдан құт-қарған қызыл тіл”, “Эсперанто тілі”, “Цифр жазуы”, “Қазақ театрының жыл-дық тойы”, “Мәдениет төңкерісінің мін---дет-тері мен оқытушы”, “Ай астында ешнәрсе басқарылмай тұрмақ емес” (Нич-то не ново под луной), “Қазақ жай-лы” атты ғы-лыми-публицистикалық ма-қа-лала-рында алуан-алуан ойлар өрбітеді. Әлеу-метке ой тастайды, жұмылдырады, ұм-тылдырады. Әлеумет ісін өзінің міндеті санайды, үлгі-өнеге, өрнек шашады. Кеңес заманының өзінде “қазақ тілі мемлекеттік тіл болсын деген заң шық-ты” дейді 1926 жылы жарияланған “Қазақ тілінің мұңы” мақаласында. Со-лай болса да ұлт тілінің көсегесі көгер-меген-ді. Қай-ғы-шер кернеген ет жүрегі езіліп: “Мен за-манымда қандай едім? Мен ақын, шешен, тілмар бабаларың-ның бұлбұлдай сайраған тілі едім. Мөл-дір судай таза едім. Жарға соққан тол-қын-дай екпінді едім. Мен наркескендей өткір едім. Енді қан-даймын? Кірленіп барамын, былғанып барамын. Жасыдым, мұқалдым. Мен не көрмедім?” Мінеки, осы үдеріс тіпті те-рең-деп, ХХІ ғасырдың қақпасын өлер-мен-дікпен айқара ашты. Сап тыйылар күні бар ма екен деп аласұрасың. Міржақып Дулатұлының көрсетуін-ше, “ғылым мен өнер адам үшін шыққан”, сол себепті басқа жұрттармен үзеңгі қағыстыру, иық теңестіру білім, өнермен іске асады. Иә, “өз ісімізді өзіміз істемей, өзгеге сенгендік” ұпайы-мызды түгелдей алмауымыздың басты кілтипаны. “Тіршілік – бәсеке, жарыс. Дүние – бәйге үлестіруші” деген түйінді тұжырымы терең ойға шомдырады. Жазу ережесі, тәртібі, мәдениеті, тіл тазалығы, баяндап оқытудың мәнісі, дыбыс жүйесі, емле турасындағы өнікті, өркенді ой-толғамдары зейін аудармай қоймайды. “Ертеден шапса кешке озған, ылдидан шапса төске озған” ойы ұшқыр, тілі ұт-қыр, қабылдауы өткір М.Дулатұлы “Екін-ші февраль” (1913 жылдың 2 ақпаны – “Қа-зақ” газетінің 1-ші нөмірі шыққан күн), “Айқап” журналы, “Газета “шөп же-мес”, “Ұлт мәтбұғаты”, “Баспа-сөзіміз не күйде?”, “Баспасөз үмесі”, “Баспасөз қате-сіз болсын!”, “Газет тілі оңды болсын” дейтін жарияланым-дарында ұлт баспасөзі мен журналисти-ка-сының ең бір өзекті мәселелерін айрықша әңгімелейді. Дархан дарынның тағы бір қыры – тарихшылдығы. “Тарих – түзу жөнді үйретуші”, “түзушіліктің кітабы, тіршіліктің жолбасшысы”, “халық өзінің шежіресін иманы дәрежесінде ұғып білуге тиіс” дейтін даналық меруерттері Алаш санаткерінің тарихи-ғылыми таны-мын танытады. Оның “Қазақтың тари-хы”, “Қазақ-қырғыздың ата тегі туралы” зерт-теулеріндегі ғылыми-теориялық ой-лары, тарихи-мәдени деректері бір-сыпыра беймәлім жайлардың сырын ұқтыратындай, “ақыл қанағаттанарлық” дәрежеде сараланған. Мысалы, “Алаш” ұғымының төркініне үңілуі қызықты. Сондай-ақ “Хазірет Сұлтан”, “Хан Абылай”, “Шоқан Шыңғысұлы Уәли-хан”, “Абай”, “Исмағұл бек Гасприн-ский”, “Григорий Николаевич Пота-нин”, “Әбубәкір Ахметжанұлы Диваев”, “Нариманұлы Нариман”, “Ахмет Байтурсунович Байтурсунов” сияқты тарихи-ғылыми сипаттағы мұраларында шежірелік, мәдени-тарихи деректер, мәліметтер мол қамтылған. Халық қызметкері Міржақып Дулат-ұлы: “Заман талас-тартысқа айналды. Қара күнін қайғырмай қамсыз жатқан қазақ болмаса, ұшқан құс, жүгірген аңның бәрі де тіршілік жабдығында. Жағаласпай, жармаспай ешкім қатардан орын бермейді. Басқалармен тізелесуге, тартысуға, жа-рысуға оқу-білім керек”, – деп мөлдірете жазады “Оқушыларға жәрдем” ой толға-ғында. “Жақсылыққа бастайтын жарық жұл-дыз – оқу”. “Қазаққа орысша, мұсыл-ман-ша оқудың екеуі де керек. Біріне артықшылық, бірі-не кемшілік беру қате” деген салмақты, ардақты пікірі дәуірнамалық мәселені айқын, толық түсінуге көмектеседі. Елді сәулелендіру, жан-жақты рухани тазалыққа қол жеткізу, имани орта, дұ-рыс-тықты қалыптастыру, ізгілік-адамгер-шілік құндылықтарды өркендету, білімді-білікті, кісілікті, ілтипатты ұрпақ тәрбие-леу – М.Дулатұлының негізгі мұ-ра-ты, асыл мақсаты. “Қазақтың қария-ларының айтып кеткен сөзіне қарағанда, – деп жазады, – тіршіліктің қызығы адамзатқа жақсылық қылуменен болып көрінеді” (“Адамға тіршілік не үшін керек?”). Халық ісі, ел игілігі, ұлт тағдыры үшін жаралған “пайдалы адамдарға” берген анықтамасы мынадай: “Ақ жүрек таза болса. Жұртты иә сатып, иә алдап кетпейтін болса. Халық үшін ерінбей қызмет етерлік, екі талай жерде жанын қиярлық ер жүректі болса. Саясат ісіне жетік болса. Білімді, шешен, көсем, оқыған болса. Халықтың қалпына, салтына, тұрмысына жете таныс болса” (“Учредительное собрание”). Сайыпқырандық болмыс, тұйғындық, сұңқарлық мінез, ұйымдастырушылық өнегесі келісті кемел тұлға ел ішіндегі, адам бойындағы, қарым-қатынастағы берекесіздікті, ішмерездікті, жатыпатар-лықты, құбақандықты, арызқойлықты, ұрлық-қарлықты өлтіре шенейді (“Жер аудару”). “Біреудің көрінеу жауыздығын айт-паудың өзі жауыздық. Біреудің ұрлы-ғын біле тұрып айтпасаң, сен өзің ұры-сың. Бір жұрттың тұтынып келе жатқан қалпы-салты теріс болса, оны көрсету – сол жұрттың өз пайдасы. …Зиянды адам-дардың көбеюі арқылы жұрт азады деген көзбен қарау керек” (“Біздің істер”). Міржақып Дулатұлының таудан үлкен, тастай берік қайырлы, кемел істері, ірілікті, ізгілікті, көсемдікті таны-татын мұзжарғыш пікірлері мемлекеттік тұрғыдан ойлаудан туындайды. Сон-дықтан да оның ой-пікірлер жүйесі мемлекеттің ең басты, ең негізгі құрамдас бөліктері 1) территорияға, 2) ұлттық тілге, 3) ұлт тәуелсіздігіне, 4) дінге, 5) қорғаныс қабілетіне қатысты. Жинақтап айтқанда, ұлт руханияты тарихында Міржақып Дулатұлы құбылысы айрықша аталуға, шексіз құрметке лайық. Ол ақын, прозашы, драмашы, тарихшы, әдебиет пен театр сыншысы, көсемсөзші, журналист, мәдениеттанушы, ағартушы, әлеумет-танушы ретінде ой-парасат кеңістігінде жарқын жұлдыздай жарқырай түспекші. Серік НЕГИМОВ, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы.



полная версия страницы